Stare mjere: šta je dram, jutro, oka, tuce, aršin, hvat?

15.07.2021 Piše: urednik
Mjere

Krozi istoriju su različite države i civilizacije koristile različite sisteme za mjerenje težine, dužine, površine, broja nečega, itd. Da bi se bilo šta izmjerilo, odnosno usvojila neka mjerna jedinica, ona mora da ima osnovu ili etalon, tj. šta jedinica neke mjere tačno fizički znači. Danas imamo SI sistem koji definiše osnovne mjere, ali i one izvedene, tako da je metar bazna jedinica za dužinu, kilogram za težinu, sekunda za vrijeme, i slično. Pošto smo pomenuli etalon, on za metar iznosi dužinu putanje koju u vakumu pređe svjetlost za 1/299 792 458 sekundi. Kada govorimo o mjerama u našem regionu kroz istoriju bilo ih je dosta različitih. Tako i danas često možemo čuti izraze kao što su oka, dram, lanac, jutro, tuce, aršin…U ovom tekstu ćemo vam predstaviti stare mjere i koliko iznose u današnjim standardizovanim jedinicama.

Glavna mjera za težinu na ovim prostorima ranije je bila oka. Ona iznosi  1,26 kilograma, a dalje se dijelila na drame. Dram teži 3,5 grama i često se i danas koristi za mjerenje plemenitih metala. Veća jedinica od oke bio je tovar i obuhvatao je 450 oka.  Osnova za ovu jedinicu bio je kolski tovar. Treba istaći da se okom mjerila i zapremina, a u ovoj oblasti veća veličina je bila vedro (12 oka), dok danas koristimo metar kubni ili litar (decimetar kubni), uz manje i veće izvedene jedinice(decilitar, mililitar, hektolitar, itd).

Za dužinu je najčešća upotrebljivana mjera bio aršin, što dužinski predstavlja 68 centimetara ili 0,68 metara. Dvanaest aršina davalo je top, kao veću jedinicu. Takođe, u upotrebi je bio i hvat, koji iznosi 1,9 metara. Tu su bili i lakat, pedalj…Što se tiče površine, danas koristimo metar kvadratni, ar (100 kvadrata), dunum (1.000 kvadrata-10 ari), hektar (10.000 kvadratnih metara-10 dunuma). U regijama koje su bile dio Austrougarske, posebno u Banatu, za mjerenje površine se i danas mogu čuti izrazi lanac ili jutro. Lanac je veća mjera (7.192 metra kvadratna), dok je jutro površina od 5.754,64 m2. Lanac je 1,25 jutara. Jutro je, u stvari, 200 hvati dužine i 8 hvati širine. Treba istaći da se površina vinograda mjerila tzv. velikim konopcem.

Jedan od starih izraza koji i danas koristimo jeste tuce ili pola tuceta. Tuce je, u stvari, 12 komada nečega u jednom kompletu, a pola tuceta 6. Dakle, to je samo brojna mjera.

Zanimljivo je da su se stare mjere zadržale i kao dio određnih izraza kojima želimo nešto da naglasimo, kao što je ,,upotreba različitih aršina“ kada hoćemo da naglasimo da se za različite ljude različito prosuđuje ili da se koriste različita pravila, zakoni. Tu je, recimo, i izraz ,,ni pedlja više“ što označava neku krajnju granicu.

Da se vratimo na standardizovane mjere i da kažemo kako se one koriste u većem dijelu svijeta, ali dobar dio država koje vuku tradiciju iz Velike Britanije još uvijek imaju taj “ostrvski“ mjerni sistem. Oni za dužinu koriste inč (2,54 cm), stopu (30,48 cm), jard (91 cm), milju, 1.609 metara, itd. Za težinu koriste funtu, koja je nešto manje od pola kilograma, galon za zapreminu i slično.

Vidimo širok opseg istporijskih mjernih jedinica, a to je samo djelić onoga što je bilo u upotrebi. Trgovinsko uvezivanje država je najviše uticalo da se one standardizuju, tako da je danas prilično jasno definisano koja mjera se koristi za koju vrstu robe. Kao primjer, cijena nafte se određuje u barelima.

Piše: M.V.